أصوله، وعني باختصار كتاب " المحلى " لابن حزم (١)، وهو من كبار الكتب الفقهية، وألف عددا من الكتب والاجزاء التي تناولت موضوعات فقهية، وكانت له خواطر وآراء ونقدات جاءت في ثنايا كتبه، من ذلك مثلا كلامه في مسألة الطلاق ومناقشته لابن تيمية (٢). وهو كغيره من علماء الحنابلة يعتبر القرآن والحديث هما أساس الفقه، ويظهر مفهوم الفقه عند الذهبي واضحا في بيتين من الشعر له ذكرهما غير واحد ممن ترجم له وهما:
الفقه قال الله قال رسوله * إن صح والاجماع فاجهد فيه وحذار من نصب الخلاف جهالة * بين النبي وبين رأي فقيه (٣) وهذا الذي قدمناه لا يعني أن الذهبي لم يكن عارفا بالفقه، لكنه كان عزوفا عنه لانشغاله بالحديث وروايته الذي هو الأصل الثاني للفقه بعد الكتاب العزيز، قال ابن ناصر الدين المتوفي سنة ٨٤٢ ه: " له دربة بمذاهب الأئمة وأرباب المقالات قائما بين الخلف بنشر السنة ومذهب السلف (٤) ".
ولغة الذهبي في كتبه لغة جيدة قياسيا بالعصر الذي عاش فيه، ويكفي أننا قلما وجدنا له لحنا في كتبه.
وهو باعتباره محدثا كبيرا وناقدا ماهرا دقيق في تعابيره، لما لذلك من أهمية في وضع الكلمة المناسبة أو العبارة في موضعها الملائم لا سيما في تحبير التراجم، فضلا عن أسلوبه السلس الممتع لمن أدمن قراءة مثل هذه الكتب.
سير أعلام النبلاء
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
تعريف الكتاب ١ ص
تعريف الكتاب ٢ ص
تعريف الكتاب ٣ ص
مقدمة الكتاب ١٠ ص
مقدمة الكتاب ١٠٠ ص
مقدمة الكتاب ١٠١ ص
مقدمة الكتاب ١٠٢ ص
مقدمة الكتاب ١٠٣ ص
مقدمة الكتاب ١٠٤ ص
مقدمة الكتاب ١٠٥ ص
مقدمة الكتاب ١٠٦ ص
مقدمة الكتاب ١٠٧ ص
مقدمة الكتاب ١٠٨ ص
مقدمة الكتاب ١٠٩ ص
مقدمة الكتاب ١١ ص
مقدمة الكتاب ١١٠ ص
مقدمة الكتاب ١١١ ص
مقدمة الكتاب ١١٢ ص
مقدمة الكتاب ١١٣ ص
مقدمة الكتاب ١١٤ ص
مقدمة الكتاب ١١٥ ص
مقدمة الكتاب ١١٦ ص
مقدمة الكتاب ١١٧ ص
مقدمة الكتاب ١١٨ ص
مقدمة الكتاب ١١٩ ص
مقدمة الكتاب ١٢ ص
مقدمة الكتاب ١٢٠ ص
مقدمة الكتاب ١٢١ ص
مقدمة الكتاب ١٢٢ ص
مقدمة الكتاب ١٢٣ ص
مقدمة الكتاب ١٢٤ ص
مقدمة الكتاب ١٢٥ ص
مقدمة الكتاب ١٢٦ ص
مقدمة الكتاب ١٢٧ ص
مقدمة الكتاب ١٢٨ ص
مقدمة الكتاب ١٢٩ ص
مقدمة الكتاب ١٣ ص
مقدمة الكتاب ١٣٠ ص
مقدمة الكتاب ١٣١ ص
مقدمة الكتاب ١٣٢ ص
مقدمة الكتاب ١٣٣ ص
مقدمة الكتاب ١٣٤ ص
مقدمة الكتاب ١٣٥ ص
مقدمة الكتاب ١٣٦ ص
مقدمة الكتاب ١٣٧ ص
مقدمة الكتاب ١٣٨ ص
مقدمة الكتاب ١٣٩ ص
مقدمة الكتاب ١٤ ص
مقدمة الكتاب ١٤٠ ص
مقدمة الكتاب ١٤١ ص
مقدمة الكتاب ١٤٣ ص
مقدمة الكتاب ١٤٤ ص
مقدمة الكتاب ١٤٥ ص
مقدمة الكتاب ١٤٦ ص
مقدمة الكتاب ١٤٧ ص
مقدمة الكتاب ١٤٨ ص
مقدمة الكتاب ١٤٩ ص
مقدمة الكتاب ١٥ ص
مقدمة الكتاب ١٥٠ ص
مقدمة الكتاب ١٥١ ص
مقدمة الكتاب ١٥٢ ص
مقدمة الكتاب ١٥٣ ص
مقدمة الكتاب ١٥٤ ص
مقدمة الكتاب ١٥٥ ص
مقدمة الكتاب ١٥٦ ص
مقدمة الكتاب ١٥٧ ص
مقدمة الكتاب ١٥٨ ص
مقدمة الكتاب ١٥٩ ص
مقدمة الكتاب ١٦ ص
مقدمة الكتاب ١٧ ص
مقدمة الكتاب ١٨ ص
مقدمة الكتاب ١٩ ص
مقدمة الكتاب ٢٠ ص
مقدمة الكتاب ٢١ ص
مقدمة الكتاب ٢٢ ص
مقدمة الكتاب ٢٣ ص
مقدمة الكتاب ٢٤ ص
مقدمة الكتاب ٢٥ ص
مقدمة الكتاب ٢٦ ص
مقدمة الكتاب ٢٧ ص
مقدمة الكتاب ٢٨ ص
مقدمة الكتاب ٢٩ ص
مقدمة الكتاب ٣٠ ص
مقدمة الكتاب ٣١ ص
مقدمة الكتاب ٣٢ ص
مقدمة الكتاب ٣٣ ص
مقدمة الكتاب ٣٤ ص
مقدمة الكتاب ٣٥ ص
مقدمة الكتاب ٣٦ ص
مقدمة الكتاب ٣٧ ص
مقدمة الكتاب ٣٨ ص
مقدمة الكتاب ٣٩ ص
مقدمة الكتاب ٤ ص
مقدمة الكتاب ٤٠ ص
مقدمة الكتاب ٤١ ص
مقدمة الكتاب ٤٢ ص
مقدمة الكتاب ٤٣ ص
مقدمة الكتاب ٤٤ ص
مقدمة الكتاب ٤٥ ص
مقدمة الكتاب ٤٦ ص
مقدمة الكتاب ٤٧ ص
مقدمة الكتاب ٤٨ ص
مقدمة الكتاب ٤٩ ص
مقدمة الكتاب ٥ ص
مقدمة الكتاب ٥٠ ص
مقدمة الكتاب ٥١ ص
مقدمة الكتاب ٥٢ ص
مقدمة الكتاب ٥٣ ص
مقدمة الكتاب ٥٤ ص
مقدمة الكتاب ٥٥ ص
مقدمة الكتاب ٥٦ ص
مقدمة الكتاب ٥٧ ص
مقدمة الكتاب ٥٨ ص
مقدمة الكتاب ٥٩ ص
مقدمة الكتاب ٦٠ ص
مقدمة الكتاب ٦١ ص
مقدمة الكتاب ٦٢ ص
مقدمة الكتاب ٦٣ ص
مقدمة الكتاب ٦٤ ص
مقدمة الكتاب ٦٥ ص
مقدمة الكتاب ٦٦ ص
مقدمة الكتاب ٦٧ ص
مقدمة الكتاب ٦٨ ص
مقدمة الكتاب ٦٩ ص
مقدمة الكتاب ٧ ص
مقدمة الكتاب ٧٠ ص
مقدمة الكتاب ٧١ ص
مقدمة الكتاب ٧٢ ص
مقدمة الكتاب ٧٣ ص
مقدمة الكتاب ٧٤ ص
مقدمة الكتاب ٧٥ ص
مقدمة الكتاب ٧٦ ص
مقدمة الكتاب ٧٧ ص
مقدمة الكتاب ٧٨ ص
مقدمة الكتاب ٧٩ ص
مقدمة الكتاب ٨ ص
مقدمة الكتاب ٨٠ ص
مقدمة الكتاب ٨١ ص
مقدمة الكتاب ٨٢ ص
مقدمة الكتاب ٨٣ ص
مقدمة الكتاب ٨٤ ص
مقدمة الكتاب ٨٥ ص
مقدمة الكتاب ٨٦ ص
مقدمة الكتاب ٨٧ ص
مقدمة الكتاب ٨٨ ص
مقدمة الكتاب ٨٩ ص
مقدمة الكتاب ٩ ص
مقدمة الكتاب ٩٠ ص
مقدمة الكتاب ٩١ ص
مقدمة الكتاب ٩٢ ص
مقدمة الكتاب ٩٣ ص
مقدمة الكتاب ٩٤ ص
مقدمة الكتاب ٩٥ ص
مقدمة الكتاب ٩٦ ص
مقدمة الكتاب ٩٧ ص
مقدمة الكتاب ٩٨ ص
مقدمة الكتاب ٩٩ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٠ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦١ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٢ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٣ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٤ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٥ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٦ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٧ ص
نسخ الكتاب الخطية ١٦٨ ص
سير أعلام النبلاء - الذهبي - ج ١ - الصفحة مقدمة الكتاب ٦٦
(١) وهو كتاب " المستحلى في اختصار المحلى " وانظر أدناه كلامنا على آثار الذهبي (٢) الذهبي: " تذكرة الحفاظ " ٢ / ٧١٣ ٧١٥ (٣) ابن ناصر الدين: " الرد الوافر " ص ٣١. الصفدي: " الوافي " ٢ / ١٦٦ (٤) المصدر نفسه.
(مقدمة الكتاب ٦٦)